Pół życia miałam do siebie żal: że za mało, że nie tak, że innym matkom wychodziło lepiej. W poniedziałek wnuczka-psycholożka przykleiła mi na lustrze karteczkę: „Babciu, zrobiłaś wszystko, co umiałaś, z tym, co miałaś. Podpisano: cała rodzina". Nie

Pół życia miałam do siebie żal: że za mało, że nie tak, że innym matkom wychodziło lepiej. W poniedziałek wnuczka-psycholożka przykleiła mi na lustrze karteczkę: „Babciu, zrobiłaś wszystko, co umiałaś, z tym, co miałaś. Podpisano: cała rodzina". Nie zdjęłam jej. Czytam co rano, jak leki - i działa.

Tylko że zanim ta karteczka się pojawiła, musiało minąć trzydzieści parę lat wstydu. Trzydzieści parę lat budzenia się w nocy z myślą: mogłam lepiej. Trzydzieści parę lat porównywania się z innymi matkami - tymi z osiedla, z pracy, z telewizji, z wyobraźni. I dopiero teraz, po sześćdziesiątce, mała Zuzia - która skończyła psychologię i zaczęła pracę w poradni - przykleiła mi na lustrze zdanie, od którego miękną mi kolana za każdym razem, kiedy je czytam.

Ale po kolei.

Nazywam się Halina. Mam sześćdziesiąt trzy lata, mieszkam w bloku na poznańskim Piątkowie, sama od pięciu lat, odkąd Zbyszek dostał rozległego zawału i już nie wrócił ze szpitala. Mam dwie córki - Renatę i Kasię. Mam troje wnuków, w tym właśnie Zuzię. I mam ten żal do siebie, który nosił się we mnie tak długo, że zdążyłam uwierzyć, że to po prostu część mnie. Jak astma albo krzywy kręgosłup.

Zaczęło się chyba wtedy, gdy Renata miała sześć lat i poszła do pierwszej klasy. Ubrałam ją ładnie, buty nowe, tornister nowy - udało się kupić, bo koleżanka z fabryki miała znajomą w sklepie. Ale Renata nie miała białych rajstop. Były kremowe. I pamiętam, jak stała w szeregu z innymi dziewczynkami, a wszystkie miały białe, a ona kremowe. Nikt nic nie powiedział. Nikt tego pewnie nawet nie zauważył. Ale ja to widziałam. I ta myśl - że inne matki potrafiły, a ja nie - wbiła się we mnie jak drzazga.

„Halina, ty się przejmujesz głupotami" - powiedziała mi wtedy teściowa Jadwiga. Stała przy kuchence, mieszała bigos, nie patrzyła na mnie. „Dziecko ma buty, ma tornister, ma matkę i ojca. Czego jej brakuje?"

Jadwiga była twarda. Przeżyła wojnę, wychowała czwórkę dzieci w dwupokojowym mieszkaniu. Dla niej moje rozterki były kaprysem. Może miała rację. A może po prostu nie rozumiała, że żal matki do samej siebie jest jak rdza - zjada powoli, od środka, i z zewnątrz nic nie widać.

Potem było więcej takich momentów. Kasia w trzeciej klasie dostała pałę z polskiego, bo nie przeczytała lektury. A nie przeczytała, bo ja nie zauważyłam, że miała ją zadaną - pracowałam wtedy na dwie zmiany w zakładach odzieżowych, Zbyszek jeździł w trasę, wracał w piątki. Kto miał pilnować lektur? Ja. I nie dopilnowałam.

Renata w liceum powiedziała mi kiedyś: „Mamo, ty nigdy nie przychodzisz na wywiadówki". Nie powiedziała tego ze złością. Powiedziała to ze smutkiem. I to było gorsze. Bo złość mogłam odbić - „a kto na chleb zarabia?" - ale na smutek własnego dziecka nie ma obrony.

Próbowałam. Naprawdę próbowałam. Piekłam sernik na każdą komunię, na każde imieniny. Szyłam sukienki, bo w sklepach nie było albo było za drogo. Wymyślałam zabawy z niczego - z pudełek po butach robiłyśmy domki dla lalek, z resztek materiału - ubranka. Ale zawsze gdzieś z tyłu głowy siedziało to: inne matki mają czas. Inne matki wiedzą, co dziecko czyta. Inne matki nie zasypiają przy stole w kuchni o dziewiątej wieczorem.

Lata mijały. Córki dorosły, poszły na studia, wyszły za mąż. Renata za Tomka - informatyka z Warszawy. Kasia za Darka - budowlańca z Poznania, porządnego chłopaka. Wydawałoby się, że mogę odetchnąć. A ja nie mogłam, bo żal zmienił tylko kształt.

Teraz wyrzucałam sobie inne rzeczy. Że za mało rozmawiałam z córkami o uczuciach. Że byłam sztywna, za bardzo w trybie „trzeba prać, trzeba gotować, trzeba iść do roboty". Że Zbyszek pił - nie nałogowo, ale regularnie, piątki i soboty z kolegami w garażu - a ja tego nie zatrzymałam, nie postawiłam granicy. Że dziewczynki to widziały. Że może dlatego Kasia tak długo nie potrafiła się z nikim związać - bo jej wzorzec ojca to był mężczyzna z butelką piwa na ławce.

Zbyszek zmarł pięć lat temu. Na pogrzebie stałam między córkami i myślałam - nie o nim. O sobie. Że zmarnowałam trzydzieści osiem lat małżeństwa na milczenie. Że mogłam powiedzieć mu kiedyś: „Zbyszek, albo zmieniasz się, albo odchodzę". Ale nie powiedziałam. Bo się bałam. Bo tak nas wychowano. Bo sąsiadka z czwartego piętra powiedziałaby: „O, Halina to od męża odeszła, a taki spokojny człowiek".

Po pogrzebie zostałam sama z tymi myślami. Córki dzwoniły, wnuki przyjeżdżały, ale ja nosiłam w sobie tę listę porażek jak różaniec - odmawiałam ją wieczorami, paciorek po paciorku. Kremowe rajstopy. Nieczytana lektura. Nieodbyta wywiadówka. Niepowiedziane słowa. Niepostawiona granica. Nieprzytulone dziecko, bo byłam za zmęczona.

A potem, dwa tygodnie temu, przyjechała Zuzia. Dwadzieścia cztery lata, świeżo po studiach, pracuje w poradni psychologicznej w Gnieźnie. Przyjechała na weekend - „babciu, muszę odpocząć od cudzych problemów" - i zostałyśmy same, bo Kasia z Darkiem pojechali na działkę.

Siedziałyśmy w kuchni. Herbata z cytryną, resztka szarlotki z piątku. Zuzia patrzyła na mnie uważnie - tym swoim nowym, psychologicznym wzrokiem, który mnie trochę niepokoił.

„Babciu, mogę cię o coś zapytać?"

„Pytaj."

„Czemu ty się tak nie lubisz?"

Odstawiłam kubek. Nikt nigdy nie zadał mi tego pytania wprost. Nikt. Przez sześćdziesiąt trzy lata.

„Ja się lubię" - powiedziałam, ale obie wiedziałyśmy, że kłamię.

Zuzia nie naciskała. Nie robiła terapii przy szarlotce. Powiedziała tylko: „Wiesz, babciu, ja rozmawiam z ludźmi codziennie. I wiesz, co widzę? Że najgorsze zrobiły sobie te matki, które robiły wszystko idealnie. Ich dzieci nie umieją przegrywać. Nie umieją prosić o pomoc. Nie umieją być zwyczajnie ludzkie".

Nie odpowiedziałam. Pozmywałyśmy naczynia. Zuzia poszła spać do pokoju Kasi.

A w poniedziałek rano, kiedy weszłam do łazienki, na lustrze wisiała żółta karteczka. Tym jej drobnym, okrągłym pismem: „Babciu, zrobiłaś wszystko, co umiałaś, z tym, co miałaś. Podpisano: cała rodzina".

Stałam przed lustrem w szlafroku, z pastą do zębów w ręku, i płakałam. Tak po prostu - płakałam jak dziecko, które wreszcie usłyszało, że nie jest złe. Że nie zawiodło. Że wystarczyło.

Nie zdjęłam karteczki. Czytam ją co rano, zaraz po tabletkach na ciśnienie i tarczycę. I działa. Naprawdę działa.

Ale wiecie, co mnie nie daje spokoju? Że Zuzia napisała „podpisano: cała rodzina". I nie wiem, czy to jej autorski pomysł - bo jest mądra i kochana - czy naprawdę o tym rozmawiali. Czy Renata wie. Czy Kasia wie. Czy moje córki rzeczywiście tak myślą, czy to tylko Zuzia próbuje mnie wyleczyć z trzydziestu lat wstydu jednym zdaniem na żółtej karteczce.

Chciałam zapytać. Parę razy sięgnęłam po telefon. Ale za każdym razem odkładałam go z powrotem na stolik.

Bo jeśli zapytam, a one powiedzą: „Nie, babciu, to Zuzia sama wymyśliła" - to karteczka straci moc. A jeśli powiedzą: „Tak, mamo, to od nas wszystkich" - to będę musiała przyjąć, że przez trzydzieści lat dręczyłam się niepotrzebnie. I nie wiem, co jest trudniejsze.

Więc nie pytam. Czytam co rano. I próbuję uwierzyć.