Dałam synowi na wkład własny. Córka następnego dnia: „to ja poproszę tyle samo. Po równo!". Wyjęłam zeszyt, który prowadzę od trzydziestu lat: jej prywatne studia, jej wesele - a po jego stronie pusto, aż do teraz. Podsumowałyśmy słupki przy herbacie. Wyszło prawie co do złotówki. Sprawiedliwość to nie „po równo dziś". To „po równo w sumie".
Ale zacznę od początku, bo ta historia nie zaczęła się wczoraj. Zaczęła się trzydzieści lat temu, kiedy w szpitalnym łóżku na Bielanach trzymałam na rękach Martę - moją pierworodną, trzy kilo czterdzieści.
Cztery lata później urodził się Kamil. I od pierwszego dnia wiedziałam jedno: będę sprawiedliwa. Nie podzielę dzieci na lepszego i gorszego. Nie będę tą matką, którą miałam ja sama - matką, która bratu kupiła kawalerkę, a mnie powiedziała „ty masz męża, on się tobą zajmie".
Mam na imię Halina, skończyłam sześćdziesiąt dwa lata w marcu. Przez trzydzieści osiem lat pracowałam w księgowości w firmie budowlanej na Żoliborzu. Mój mąż Ryszard - kierowca w miejskiej komunikacji, teraz na emeryturze - zawsze mówił, że ja nawet miłość potrafię rozpisać na kolumny „winien" i „ma". Może miał rację.
Bo kiedy Marta poszła na studia - prywatną ekonomię, bo na państwowy się nie dostała - ja otworzyłam zeszyt. Gruby, w twardej okładce, zielony. I zaczęłam zapisywać.
Każdą złotówkę. Każdy przelew. Każdy „mamo, potrzebuję na książki", każde „mamo, nie dam rady, muszę zapłacić za akademik". Zapisywałam dla Marty i zostawiałam pustą stronę dla Kamila. Żeby wiedzieć. Żeby pilnować balansu. Ryszard kręcił głową: „Halina, to są nasze dzieci, nie kontrahenci". Ale ja pamiętałam tamten dzień, kiedy mama oddała bratu klucze do mieszkania, a do mnie nawet nie zadzwoniła. Pamiętałam, jak to boli - niesprawiedliwość, której nikt nie policzy, bo nikt nie prowadził rachunku.
Więc ja prowadziłam.
Marta studiowała pięć lat. Czesne, akademik, później wynajmowane mieszkanie z koleżanką, bo akademik był za daleko od uczelni. Po studiach pracowała krótko w banku, potem poznała Dariusza. Ślub wzięli, kiedy Marta miała dwadzieścia siedem lat. Piękne wesele - sto dwadzieścia osób, sala w Podkowie Leśnej, suknia z salonu, nie z komisu. Ryszard sprzedał starego passata, ja dołożyłam z oszczędności. W zeszycie dopisałam kolejną kwotę po stronie Marty.
Kamil? Kamil poszedł na politechnikę dzienną - państwową, darmową. Mieszkał z nami w bloku na Bielanach, bo uczelnia była trzy przystanki autobusem. Nie potrzebował akademika. Nie potrzebował czesnego. W wakacje dorabiał na budowach z kolegami, sam sobie kupił pierwszy komputer. Kiedy Marta szła pod welon, Kamil miał dwadzieścia trzy lata, stary plecak i rower po ojcu. Po jego stronie zeszytu było prawie pusto. Dwa wpisy: kurtka zimowa, trzysta złotych. Rower - naprawy, sto osiemdziesiąt.
Mijały lata. Marta z Dariuszem kupili mieszkanie - sami, z kredytem, ale sami. Urodzili Zosię, potem Jasia. Kamil pracował jako programista, zarabiał dobrze, ale singiel do trzydziestego drugiego roku życia, więc pieniądze szły na wynajem i odkładanie. Żadnego wesela do sfinansowania. Żadnych prywatnych studiów. Po jego stronie zeszytu - nadal prawie nic.
W zeszłym roku Kamil w końcu się ustatkował. Związał się z Olą, spokojną dziewczyną, farmaceutką z Woli. Zaczęli szukać mieszkania. Rynek jest, jaki jest - czterdzieści metrów na Białołęce za pół miliona. Kamil przyszedł do nas pewnego niedzielnego wieczoru, usiadł przy stole i powiedział wprost: „Mamo, tato, brakuje mi do wkładu własnego. Mogę was prosić o pomoc?".
Ryszard spojrzał na mnie. Ja spojrzałam na zeszyt w szufladzie kredensu. Nawet nie musiałam go otwierać - wiedziałam, co tam jest. Trzydzieści lat dysproporcji.
Daliśmy Kamilowi osiemdziesiąt tysięcy złotych. Nasze oszczędności, ale nie ostatnie. Kamil płakał. Pierwszy raz od lat widziałam, jak mój syn - metr osiemdziesiąt pięć, brodaty informatyk - ociera oczy rękawem bluzy jak mały chłopiec.
Marta dowiedziała się następnego dnia. Nie wiem od kogo - może od ojca, który nie umie trzymać języka za zębami, może od samego Kamila, który w euforii zadzwonił do siostry. Tak czy inaczej, we wtorek rano mój telefon zadzwonił o ósmej.
- Mamo, to prawda, że daliście Kamilowi osiemdziesiąt tysięcy? - głos Marty był spokojny. Za spokojny.
- Prawda - odpowiedziałam.
- To ja poproszę tyle samo. Po równo. Tak zawsze mówiłaś, nie?
Nie powiedziałam nic. Poprosiłam ją, żeby przyszła po południu na herbatę. Sama, bez Dariusza, bez dzieci. Muszę jej coś pokazać.
Przyszła o czwartej. Miała ten swój wyraz twarzy - zaciśnięte usta, podniesiony podbródek - który znam od jej piętnastego roku życia. Wyraz, który mówi: „jestem skrzywdzona i oczekuję zadośćuczynienia".
Postawiłam przed nią herbatę z cytryną. Wyjęłam z kredensu zielony zeszyt. Położyłam na stole między nami.
- Co to jest? - zapytała Marta.
- To jest trzydzieści lat - powiedziałam. - Otwórz.
Patrzyłam, jak kartkuje. Jak jej oczy biegną po kolumnach cyfr, dat, opisów. „Marta - czesne, semestr zimowy 1997 - 2400 zł". „Marta - akademik, marzec 1998 - 380 zł". „Marta - suknia ślubna - 3200 zł". „Marta - wesele, sala - 18 000 zł". „Marta - wesele, oprawa kwiatowa - 2600 zł". Strona za stroną. Trzydzieści lat drobnych i dużych kwot, zapisanych moim drobnym, księgowym pismem.
Potem odwróciła kartki na stronę Kamila. Kurtka zimowa. Naprawa roweru. I teraz - wkład własny.
Przez chwilę było cicho. Tylko zegar w kuchni tykał.
- Podsumujmy - powiedziałam. Wyciągnęłam kalkulator, ten stary, Citizen, z biurka Ryszarda. Sumowałam na głos, Marta patrzyła. Jej strona: dwieście trzynaście tysięcy z groszami, rozłożone na trzy dekady. Strona Kamila: osiemdziesiąt dwa tysiące sto osiemdziesiąt złotych. Z tą kurtką i tym rowerem.
Marta odstawiła kubek. Długo milczała.
- Nie wiedziałam, że to tyle - powiedziała cicho.
- Nikt nie wie, dopóki nie policzy - odpowiedziałam. - Ja liczę, bo muszę. Bo sprawiedliwość to nie jest „po równo dziś". To jest „po równo w sumie".
Marta wstała, podeszła do okna. Patrzyła na bloki naprzeciwko, na lipę, która właśnie zaczynała się zielenić. Stała tak chyba z minutę.
- Mamo - odezwała się w końcu, nie odwracając się - a gdyby te słupki wyszły inaczej? Gdyby Kamil dostał więcej? Dałabyś mi wtedy tę różnicę?
To było dobre pytanie. Uczciwe pytanie. I ja nie miałam na nie prostej odpowiedzi, bo prawda jest taka, że nie wiem. Prowadzę ten zeszyt od trzydziestu lat i przez trzydzieści lat wierzyłam, że cyframi można zmierzyć miłość. Że jeśli sumy się zgadzają, to znaczy, że byłam dobrą matką. Ale kiedy Marta stała przy tym oknie z podkrążonymi oczami, pomyślałam: a może ona nigdy nie chciała pieniędzy? Może chciała usłyszeć, że nie muszę sprawdzać w zeszycie, ile jest warta?
Nie powiedziałam tego na głos. Zamiast tego odpowiedziałam:
- Tak. Dałabym ci różnicę.
Marta odwróciła się. Przez sekundę myślałam, że się uśmiechnie. Ale ona tylko skinęła głową, wzięła torebkę i powiedziała:
- Dobrze. To się cieszę, że prowadzisz ten zeszyt, mamo.
Drzwi się zamknęły. Zostałam sama z herbatą, kalkulatorem i trzydziestoma latami zapisanych kwot. Ryszard wrócił z działki godzinę później, zobaczył zeszyt na stole i zapytał: „Znowu rachunki?". Schowałam go do szuflady.
Wieczorem Kamil zadzwonił, szczęśliwy, opowiadał o notariuszu i terminach. Marta nie zadzwoniła. Nie zadzwoniła też następnego dnia ani kolejnego.
Leżę teraz w nocy i myślę, czy sprawiedliwość naprawdę da się zmierzyć kolumnami cyfr. W moim zeszycie wszystko się zgadza - prawie co do złotówki. Ale jest coś, czego żaden zeszyt nie pomieści: te wszystkie chwile, kiedy Marta pytała „mamo, dlaczego Kamil nie musi?" i ja odpowiadałam „bo Kamil nie potrzebuje". Może dla niej każde takie zdanie było warte więcej niż przelew na czesne.
Zeszyt leży w szufladzie. Sumy się zgadzają. A ja nie jestem pewna, czy cokolwiek się zgadza naprawdę.