W Wigilię zostałam sama - dzieci „w tym roku u teściów, mamo, wiesz, jak jest". O siedemnastej zapukał Kuba spod czwórki, ten od głośnej muzyki: „pani Basiu, mama kazała przyjść po panią. I wziąć krzesło, bo u nas brakuje".
Stałam w progu w świątecznej bluzce, którą założyłam dla samej siebie, bo kto to widział siedzieć przy wigilijnym stole w dresie, nawet jak się siedzi samemu. Na kuchence stygł barszcz - ugotowałam pół garnka, z przyzwyczajenia. Na stole leżały trzy puste talerzyki na uszka, bo dwanaście potraw zrobiłam tylko osiem, ale opłatek złamałam na cztery kawałki. Jeden dla Zbyszka, choć Zbyszka nie było od trzech lat.
Kuba stał na klatce w za dużej koszuli, z rozpiętym guzikiem pod szyją, i patrzył na mnie niecierpliwie, jak to szesnastolatek. Czternastolatek - poprawiłam się w myślach. Ostatnio tak szybko rośli, że gubiłam się w ich wieku.
- Pani Basiu, no pójdzie pani? Mama mówi, że zupa stygnie.
- Kubuś, ja nie mogę tak, bez niczego, nawet tortu nie mam...
- Ma pani barszcz? Mama lubi barszcz. Nasz się przypalił.
Zaśmiałam się pierwszy raz tego dnia. Wzięłam garnek, Kuba wziął krzesło, i poszliśmy te osiem metrów korytarzem, które dzieliły moje drzwi od czwórki.
Muszę cofnąć się trochę, żebyście zrozumieli, dlaczego ta Wigilia wyglądała tak, jak wyglądała.
Mam na imię Barbara, od świętej Barbary, bo urodziłam się czwartego grudnia, sześćdziesiąt dwa lata temu, w Poznaniu. Całe życie pracowałam jako księgowa - najpierw w spółdzielni mleczarskiej na Wildzie, potem w prywatnej firmie budowlanej, aż do emerytury. Ze Zbyszkiem, moim mężem, poznaliśmy się na zabawie sylwestrowej w osiemdziesiątym piątym. Elektryk z wykształcenia, złota rączka z powołania. Trzydzieści cztery lata razem, z czego dobre były może dwadzieścia osiem. Resztę zżarła choroba.
Zbyszek odszedł w marcu, trzy lata temu. Rak płuc, choć nie palił od piętnastu lat - los ma specyficzne poczucie humoru. Po pogrzebie córka Magda powiedziała: „Mamo, teraz zajmij się sobą". Syn Tomek powiedział: „Mamo, jakby co, dzwoń". I wrócili do swoich życiorysów - Magda do Wrocławia, do męża i dwójki dzieci, Tomek do Warszawy, do żony i nowego mieszkania na kredyt.
Nie żeby mnie nie kochali. Kochali. Dzwonili w niedziele, czasem w środy. Magda przysyłała zdjęcia wnuków na WhatsAppie, Tomek przelewał pieniądze na urodziny i Dzień Matki, bo nie wiedział, co kupić. Kochali, ale na odległość. Jak się kocha dobry film, który raz się widziało - pamięta się, że był piękny, ale nie wraca się do kina.
Pierwszą Wigilię po śmierci Zbyszka spędziliśmy jeszcze razem, u mnie. Magda przyjechała z rodziną, Tomek z Kasią. Było ciasno, Kasia narzekała na materac w pokoju Tomka, wnuki biegały po mieszkaniu i zrzuciły kryształowy wazon po mamie Zbyszka. Nikt się nie kłócił, ale czuć było, że wszyscy odliczają godziny. Dwudziestego szóstego rano dom był pusty, a ja zmywałam dwanaście talerzy i myślałam, że przyszły rok będzie lepiej.
Drugą Wigilię Tomek spędził u teściów w Łomży - „mamo, Kasia obiecała rodzicom, sam rozumiesz". Magda przyjechała, ale wyjechała dwudziestego piątego rano - „dzieci mają gorączkę, muszę wracać, przepraszam, mamo". Zostałam z połową sernika i całym bigosem.
Trzecia Wigilia - ta, o której opowiadam - była pierwszą, kiedy oboje powiedzieli wprost. Magda zadzwoniła tydzień wcześniej: „Mamo, wiesz, jak jest, teściowa choruje, musimy być u nich". Tomek dzień później: „Mamo, w tym roku u Kasi rodziców, obiecałem, ale w styczniu wpadniemy". W styczniu. Jakby Wigilia była czymś, co można przesunąć w kalendarzu jak wizytę u dentysty.
Nie płakałam. Powiedziałam „oczywiście, kochanie" dwa razy, z tym samym tonem, i odłożyłam telefon. Potem usiadłam przy kuchennym stole, tym samym, przy którym Zbyszek jadł swój ostatni świąteczny barszcz, i patrzyłam na ścianę. Zegar tykał. Lodówka buczała. Życie szło dalej, tylko że trochę ciszej.
Gotowałam przez cały dwudziesty trzeci, bo nie umiałam inaczej. Barszcz, uszka, pierogi z kapustą i grzybami, kutia, kompot z suszu. Mniej niż zwykle, ale wciąż za dużo na jedną osobę. Nakryłam stół białym obrusem, postawiłam świecę, położyłam opłatek. Jedno nakrycie. Drugie dla niespodziewanego gościa - tak kazała tradycja. Trzecie... trzecie postawiłam bez myślenia, bo ręce pamiętały.
O szesnastej obejrzałam „Kevina" - pierwszy raz nie śmiejąc się w odpowiednich momentach. O szesnastej trzydzieści zjadłam pięć uszek z barszczem, stojąc przy oknie. Na dole, na parkingu, ludzie wyładowywali z aut torby z prezentami, śmiali się, trzaskali drzwiami. W bloku naprzeciwko świeciły się wszystkie okna. W moim - jedno.
I wtedy, o siedemnastej, zapukał Kuba.
Jolanta - matka Kuby, moja sąsiadka spod czwórki - mieszkała tam od czterech lat. Znałam ją słabo. Trzydzieści parę lat, samotna matka, pracowała gdzieś na zmiany, chyba w jakimś magazynie. Kuba był jej jedynym dzieckiem. Przez pierwsze dwa lata nie zamieniłyśmy więcej niż „dzień dobry" na klatce. Potem zaczęła się muzyka.
Kuba odkrył rap i postanowił, że sąsiedzi też powinni go odkryć. Basem z jego pokoju trzęsły się moje filiżanki w kredensie. Trzy razy pukałam do ich drzwi. Za trzecim razem Jolanta powiedziała cicho, z podkrążonymi oczami: „Przepraszam, panią Basiu. Próbuję. On ma czternaście lat i nie słucha". Zobaczyłam wtedy, że za nią, w przedpokoju, na wieszaku wiszą dwie kurtki i nic więcej. Żadnych męskich butów. Żadnych zdjęć na ścianie. Pomyślałam: ona też jest sama.
Muzyka ucichła - nie wiem, czy Jolanta wygrała, czy Kuba znalazł słuchawki. Wróciłyśmy do „dzień dobry" na klatce. Aż do tej Wigilii.
Wszłam do ich mieszkania z garnkiem barszczu i zobaczyłam stół nakryty na pięć osób. Jolanta, Kuba, starsza pani w fioletowej bluzce - matka Jolanty, jak się okazało - i młodsza dziewczyna z warkoczem, kuzynka czy koleżanka, nie zapamiętałam. Piąte nakrycie stało puste.
- Widziałam, że pani sama - powiedziała Jolanta, stawiając moje krzesło przy stole. Bez litości w głosie, raczej z praktycznością kogoś, kto wie, jak to jest. - U nas barszcz się przypalił, to i pan Bóg chciał.
Jadłyśmy mój barszcz i jej pierogi, które były za słone, ale nikt tego nie powiedział. Kuba siedział cicho, jak nigdy. Matka Jolanty opowiadała o swoim kocie, który zjadł bombkę choinkową i przeżył. Kuzynka śmiała się za głośno. Było ciasno, krzesła nie pasowały do stołu, obrus miał plamę od kompotu.
Łamałam opłatek z ludźmi, których właściwie nie znałam. I kiedy Jolanta powiedziała mi „zdrówka i spokoju, pani Basiu", poczułam, jak ściska mnie w gardle - pierwszy raz tego dnia, pierwszy raz naprawdę.
Wróciłam do siebie o dwudziestej drugiej. Mieszkanie było zimne, bo zostawiłam uchylone okno. Na stole stał talerz ze złamanym opłatkiem, tym Zbyszkowym, którego nie ruszyłam. Telefon pokazywał dwie wiadomości: „Wesołych Świąt Mamo! 🎄❤️" od Magdy i „Mamo, zdrówka! Dzwonię jutro" od Tomka. Identyczne jak zeszłoroczne. Mogłyby być skopiowane.
Usiadłam na kanapie i myślałam. Nie o dzieciach - o Jolancie. O tym, że ta kobieta, z którą zamieniłam w życiu może trzydzieści zdań, zobaczyła moje jedno zapalone okno i wysłała po mnie syna. Z krzesłem. Nie zadzwoniła, nie napisała SMS-a - wysłała żywego człowieka, który zapukał i powiedział: chodź.
Moje dzieci, które kocham nad życie, nie zapukały.
Następnego dnia, w Boże Narodzenie, zaniosłam Jolancie sernik. Wzięła, podziękowała, zaprosiła na kawę. Poszłam. Kuba grał na telefonie w kącie, matka Jolanty drzemała na fotelu. Siedziałyśmy przy stole, piłyśmy rozpuszczalną kawę z cukrem i rozmawiałyśmy o niczym - o cenach w Biedronce, o przeciekającym kranie, o tym, że Kuba rośnie szybciej niż Jolanta kupuje mu buty.
Jolanta w pewnym momencie powiedziała cicho:
- Też pani kiedyś będzie miała pretensje do dzieci?
Nie odpowiedziałam od razu. Patrzyłam na jej twarz - zmęczoną, młodą, otwartą - i myślałam o Magdzie, o Tomku, o pustym stole i jednym zapalonym oknie.
- Nie wiem - powiedziałam w końcu. - Ale chyba nie będę im tego opowiadać.
Do dziś nie wiem, czy to była odwaga, czy tchórzostwo.