Przez czterdzieści lat mąż w każdą niedzielę jeździł sam na obiad do swojej mamy - „mama cię nie lubi, Halinko, po co się męczyć". Teściowa zmarła w marcu. W kwietniu, w niedzielę o trzynastej, mąż włożył marynarkę: „jadę do mamy".
Stałam przy oknie z mokrą ścierką w ręku i patrzyłam, jak jego ciemnogranatowy passat wyjeżdża z parkingu pod blokiem. Silnik pracował równo, kierunkowskaz mrugnął w prawo - tak samo jak przez ostatnie czterdzieści lat. Tyle że mama Zbigniewa leżała od pięciu tygodni na cmentarzu przy ulicy Grabowej.
Nie krzyknęłam. Nie zapukałam w szybę. Stałam i liczyłam. Czterdzieści lat niedzielnych obiadów. Dwa tysiące osiemdziesiąt niedziel, z których każdą spędzałam sama albo z dziećmi, a potem sama, bo dzieci wyrosły i założyły własne rodziny.
Dwa tysiące osiemdziesiąt razy słyszałam to samo zdanie: „mama cię nie lubi, Halinko, po co się męczyć".
Mam na imię Halina, mam sześćdziesiąt trzy lata i od czterdziestu jestem żoną Zbigniewa Walczaka, elektryka z zakładów energetycznych w Poznaniu. Przez większość tych lat myślałam, że znam tego człowieka. Że jego jedyną wadą jest nadmierne przywiązanie do matki. Teraz, patrząc na pusty parking, zrozumiałam, że nie wiem o nim nic.
Usiadłam przy kuchennym stole i nalałam sobie herbaty. Ręce mi drżały, więc łyżeczka brzęczała o ściankę szklanki jak mały dzwonek alarmowy. Próbowałam myśleć racjonalnie. Może pomylił się, nawyk. Może jedzie na cmentarz, zapalić znicz. Ludzie po stracie robią dziwne rzeczy - moja koleżanka Bożena z pracy jeszcze pół roku po śmierci męża nakrywała dla niego talerz na kolację.
Ale Zbigniew nie powiedział „jadę na cmentarz". Powiedział „jadę do mamy". Włożył tę samą granatową marynarkę, co zawsze. Wziął kluczyki, portfel i małą reklamówkę, w której - jak przez czterdzieści lat - pewnie leżał słoik mojego bigosu albo kawałek sernika. Bo tak, zawsze woził mamie coś ode mnie, mimo że mama mnie rzekomo nie lubiła.
Zadzwoniłam do córki. Marta odebrała po trzecim sygnale, w tle słychać było piski dzieci.
- Mamo, co się stało? Wszystko dobrze?
- Martusiu, tata właśnie wyjechał. Powiedział, że jedzie do babci.
Cisza. Potem szuranie, jakby Marta wychodziła do innego pokoju.
- Mamo, babcia nie żyje od ponad miesiąca.
- Wiem, córeczko. Dlatego dzwonię.
- Może jedzie na grób? - w głosie Marty usłyszałam to samo, co czułam sama. Chęć, żeby istniało proste wyjaśnienie.
- Może - powiedziałam. - Pewnie tak.
Ale kiedy się rozłączyłam, otworzyłam szufladę w komodzie. Tę głęboką, pod stertą rachunków za prąd i starych polis ubezpieczeniowych. Szukałam czegoś, sama nie wiedziałam czego. I znalazłam.
Koperta. Zwykła, biała, bez logo. W środku kartka z życzeniami urodzinowymi - nie od Zbigniewa, bo znałam jego pismo. Okrągłe, kobiece litery: „Zbyszku, jeszcze sto takich niedziel. Twoja J." Data na kartce: czerwiec dwa tysiące osiemnaste. Żadnego nazwiska, żadnego adresu zwrotnego.
Podniosłam kopertę do nosa. Nic. Żadnych perfum, żadnej wskazówki. Tylko lekki zapach starego papieru i życia, które toczyło się obok mojego przez lata, a ja go nie widziałam.
Usiadłam na podłodze przy komodzie, między rozrzuconymi rachunkami. Meblościanka z lat osiemdziesiątych stała nade mną jak świadek, który widział wszystko i nic nie powiedział. Na środkowej półce kryształowy wazon, prezent ślubny od mojej mamy. Obok zdjęcie z naszego wesela - ja w welonie, Zbigniew z wąsami i szerokim uśmiechem, a za nami teściowa w kapeluszu, z miną, jakby połknęła cytrynę.
Teściowa. Przez czterdzieści lat wierzyłam, że to ona jest murem między mną a Zbigniewem. Że to jej niechęć sprawia, że niedzielne obiady są tylko dla nich dwojga. Że kiedyś, gdy jej zabraknie, Zbigniew wreszcie będzie cały mój. Czekałam na to - Boże, jakie to straszne - czekałam na śmierć starej kobiety, żeby odzyskać męża.
A teraz stara kobieta nie żyła. I nic się nie zmieniło.
Zbigniew wrócił o osiemnastej, jak zawsze. Marynarkę powiesił na wieszaku w przedpokoju, buty zostawił pod lustrem. Wszedł do kuchni, gdzie siedziałam nad zimną herbatą. Wyglądał normalnie. Lekko zmęczony, jak po długim obiedzie.
- Halinka, co na kolację? - zapytał, otwierając lodówkę.
- Zbyszek.
Coś w moim głosie sprawiło, że zamknął lodówkę i odwrócił się. Stał z ręką jeszcze na klamce, a ja zobaczyłam, że ma na koszuli plamkę od sosu. Mały, brązowy punkcik tuż przy trzecim guziku. Ktoś go nakarmił.
- Gdzie byłeś? - zapytałam tak spokojnie, że sama siebie nie poznałam.
- Na cmentarzu. Byłem na grobie mamy.
- Pięć godzin?
Milczał. Patrzył na mnie tym swoim wzrokiem, który znałam od czterdziestu lat - trochę łagodnym, trochę nieobecnym. Wzrokiem człowieka, który dawno nauczył się, że milczenie jest bezpieczniejsze niż słowa.
Położyłam na stole kartkę z życzeniami. „Zbyszku, jeszcze sto takich niedziel. Twoja J."
Zbigniew usiadł naprzeciwko. Ciężko, jakby nagle postarzał się o dziesięć lat. Przetarł twarz dłońmi. Paznokcie miał czyste - zawsze o to dbał, nawet po pracy przy kablach.
- Halinko - zaczął, ale urwał.
- Czterdzieści lat, Zbyszek. Czterdzieści lat kłamałeś, że jedziesz do mamy.
- Jeździłem do mamy - powiedział cicho. - Też.
To „też" wisiało między nami jak dym z papierosa. Zbigniew rzucił palenie dwadzieścia lat temu, ale w tamtej chwili wyglądał, jakby potrzebował całej paczki.
- Kim jest J.? - zapytałam.
Nie odpowiedział od razu. Wstał, nastawił czajnik, wyjął dwie szklanki. Ten odruch - herbata w kryzysie - był tak polski, tak nasz, że poczułam absurdalną czułość i wściekłość jednocześnie.
- Jolanta - powiedział w końcu, plecami do mnie. - Mieszka na Wildzie. Poznaliśmy się cztery lata po naszym ślubie.
Trzydzieści sześć lat. Nie czterdzieści. Jakby te cztery lata wierności na początku coś zmieniały.
- Masz z nią dzieci? - zapytałam, bo musiałam wiedzieć.
- Nie. Jolanta nie mogła mieć dzieci.
Więc moje troje - Marta, Tomek i Kasia - było tylko moje. To znaczy nasze. To znaczy - nie wiedziałam już, co jest czyje i co jest nasze.
Zbigniew postawił przede mną herbatę. Usiadł. Czekał.
Mogłam krzyczeć. Mogłam rzucić szklanką o ścianę, jak moja mama rzucała talerzami, kiedy ojciec wracał po pasku. Mogłam zadzwonić do Marty, do Tomka, do Kasi - niech wiedzą, kim jest ich ojciec. Mogłam wziąć torbę i wyjść. Po sześćdziesiątce kobiety też wychodzą, Bożena z mojej dawnej pracy wyszła po sześćdziesiątce i teraz jeździ z jakimś Mirkiem na wczasy do Bułgarii.
Ale ja siedziałam. Piłam herbatę. Patrzyłam na tego obcego człowieka z plamką sosu na koszuli, który przez trzydzieści sześć lat żył podwójnym życiem, a ja ani razu nie sprawdziłam, nie podejrzewałam, nie chciałam zobaczyć.
Bo może gdzieś w głębi wiedziałam. Może te niedzielne obiady u mamy, które trwały pięć godzin, te starannie wyprasowane koszule, ten zapach wody kolońskiej nakładanej przed wyjściem - może to wszystko krzyczało, a ja zatykałam uszy, bo cisza w pustym mieszkaniu była wygodniejsza niż prawda.
- Co teraz? - zapytał Zbigniew.
Odstawiłam szklankę. Wstałam. Podeszłam do okna, tego samego, przy którym stałam rano ze ścierką. Parking był pusty, latarnia właśnie się zapaliła, bo wieczory w kwietniu są jeszcze krótkie.
- Jutro jest poniedziałek - powiedziałam. - Zobaczymy.
I do dziś nie wiem, czy to, co powiedziałam, oznaczało początek, czy koniec.