Synowa ćwiczy „porozumienie bez przemocy" i poprawia mnie przy małym: nie „nie biegaj", tylko „widzę, że masz dużo energii". W piątek mały pędził przez kuchnię z nożyczkami. Krzyknęłam po swojemu: „STÓJ!". Stanął jak wryty, nożyczki oddał. Synowa otworzyła usta - i zamknęła. Czasem komunikat musi być krótki. Zwłaszcza z nożyczkami.
To było trzy dni temu i od tamtej pory w naszym domu panuje cisza. Nie taka cisza, kiedy wszyscy odpoczywają. Taka cisza, kiedy ktoś zbiera argumenty.
Mam na imię Bożena, mam sześćdziesiąt dwa lata i trzydzieści osiem lat stażu w zawodzie położnej. Nie piszę tego, żeby się chwalić - piszę, bo przez te trzydzieści osiem lat nauczyłam się jednej rzeczy. Że w sytuacji zagrożenia ciało reaguje szybciej niż głowa. I że czasem jedno słowo powiedziane właściwym tonem może uratować życie. Dosłownie.
Mój syn Grzegorz ożenił się z Patrycją cztery lata temu. Ślub cywilny, w ogrodzie botanicznym we Wrocławiu, pięknie, nowocześnie, w stylu Patrycji. Potem pojawił się Antoś i moje życie nabrało kolorów, o jakich nie śniłam. Ten chłopak ma w sobie tyle energii, co mały reaktor. Biega, skacze, wspina się na wszystko, co ma więcej niż trzydzieści centymetrów wysokości. Cudowne dziecko. Ale dziecko, które potrzebuje jasnych granic.
I tu się zaczęło.
Patrycja jest psycholożką. Pracuje w poradni, prowadzi warsztaty dla rodziców, czyta książki o wychowaniu - te nowe, ze Skandynawii, z pięknymi okładkami i tytułami, których nie jestem w stanie zapamiętać. „Porozumienie bez przemocy" to jej biblia. Nie mówi „nie rób tego" - mówi „widzę, że czujesz frustrację, porozmawiajmy o twoich potrzebach". Do czterolatka.
Nie twierdzę, że to złe. Naprawdę nie twierdzę. Patrycja jest mądrą, wykształconą kobietą i kocha Antosia ponad wszystko. Ale kiedy Antoś w parku rzucał piaskiem w inne dzieci, a Patrycja kucała i spokojnym głosem mówiła: „Widzę, że chcesz nawiązać kontakt z innymi dziećmi, może spróbujemy innego sposobu?" - ten drugi maluch miał już pełne oczy piasku i płakał wniebogłosy.
Ja bym powiedziała: „Antoś, nie rzucamy piaskiem. Przeproś Kasię". I tyle. Ale ja jestem babcią starej daty. Wychowaną na „bo ja tak mówię" i „policz do trzech". Wiem, że to nie ideał. Wiem, że moje pokolenie popełniło błędy. Mój ojciec nie pytał o moje potrzeby - pytał, czy odrobiłam lekcje, i to zamykało temat. Nie chcę takiego wychowania dla Antosia. Ale nie chcę też, żeby dziecko biegało z nożyczkami, podczas gdy dorosły analizuje jego emocje.
W piątek Patrycja zostawiła Antosia u mnie, bo miała szkolenie. Normalny piątek. Zrobiłam mu kanapki z dżemem, postawiłam kakao, włączyłam bajkę. Potem wyciągnęliśmy blok rysunkowy i kredki. Antoś chciał wyciąć dinozaura z kartki - dałam mu te tępe, dziecięce nożyczki z zaokrąglonymi końcami. Usiadł przy stoliku, ciął, sapał z wysiłku, był szczęśliwy.
A potem zadzwonił telefon.
To była Krysia z pracy, ta z oddziału noworodkowego, z którą przepracowałam piętnaście lat. Jej mąż trafił do szpitala, potrzebowała porady - nie medycznej, ludzkiej. Weszłam do pokoju obok, na trzy minuty. Może cztery. Kiedy wracałam do kuchni, zobaczyłam Antosia. Biegł przez kuchnię w samych skarpetkach po kafelkach - wypolerowanych, śliskich - i machał nożyczkami jak szabelką. Te nożyczki były dziecięce, ale miały metalowe końce. I te kafelki. I ta prędkość.
Nie myślałam. Nie analizowałam. Krzyknęłam: „STÓJ!"
Tak, jak się krzyczy na porodówce, kiedy ktoś robi coś, co zagraża dziecku. Tonem, który nie dopuszcza dyskusji. Tonem, przy którym nawet doświadczone pielęgniarki zamierają.
Antoś stanął jak wryty. Spojrzał na mnie wielkimi oczami. Podszedł i oddał nożyczki. Bez słowa. Wzięłam go na ręce, przytuliłam, powiedziałam: „Dobrze zrobiłeś, kochanie. Babcia się wystraszyła". Zapytał, czy może dostać jeszcze kakao. Dostał.
Patrycja wróciła godzinę później. Antoś - jak to Antoś - natychmiast zrelacjonował: „Babcia krzyknęła na mnie STÓJ i ja stanąłem!" Powiedział to z dumą. Jakby opowiadał o przygodzie.
Widziałam, jak twarz Patrycji się zmienia. Najpierw zaskoczenie. Potem to lekkie zaciśnięcie ust, które znam aż za dobrze. Otworzyła usta - i je zamknęła. Popatrzyła na mnie, na Antosia, na nożyczki leżące na blacie. Wzięła syna za rękę i powiedziała: „Chodź, ubieramy buty".
Przy drzwiach odwróciła się i powiedziała cicho: - Bożena, porozmawiamy o tym później, dobrze?
„Porozmawiamy o tym później" w języku Patrycji oznacza: zrobiłaś coś, z czym się nie zgadzam, ale jestem zbyt dobrze wychowana, żeby zrobić scenę przy dziecku. Znam ten ton. Słyszałam go, kiedy pozwoliłam Antosiowi zjeść drugą porcję lodów. Kiedy włączyłam mu bajkę zamiast gry edukacyjnej. Kiedy powiedziałam „nie marudź" zamiast „widzę, że jesteś zmęczony".
Zadzwoniłam do Grzegorza wieczorem. Opowiedziałam mu wszystko. Cisza w słuchawce, a potem: - Mamo, Patrycja uważa, że krzyk jest formą przemocy wobec dziecka. Nawet jeśli intencja jest dobra.
- A bieganie z nożyczkami po śliskiej podłodze to co? - zapytałam. - Forma ekspresji?
- Nie ironizuj, proszę - powiedział. - Patrycja dużo czyta na ten temat i...
- Grzesiek - przerwałam mu. - Ja dużo widziałam na ten temat. Na porodówce, na izbie przyjęć, na dyżurach. Widziałam, co się dzieje, kiedy dziecko upada z nożyczkami. Albo z widelcem. Albo ze szklanką. Nie życzę tego nikomu.
Grzegorz milczał. Mój syn, czterdziestoletni mężczyzna z doktoratem z informatyki, który potrafi napisać program sterujący fabryką, ale nie potrafi powiedzieć żonie, że jego matka miała rację.
- Pogadam z nią - powiedział w końcu. - Ale mamo... może następnym razem mogłabyś to jakoś... łagodniej?
Łagodniej. Kiedy dziecko biegnie z nożyczkami. Łagodniej.
Minął weekend. Patrycja nie dzwoniła. Grzegorz napisał SMS-a w niedzielę: „Antoś rysuje dinozaury i pyta kiedy do babci". Odpisałam serduszko. Nic więcej.
Siedzę teraz w kuchni, na tych samych kafelkach, po których pędził Antoś. Piję herbatę z cytryną i myślę o tym, czy powinnam przeprosić. I jeśli tak - to za co dokładnie? Za to, że moje dziecko - bo kiedy go pilnuję, to jest moje dziecko - jest bezpieczne? Za to, że nie zdążyłam sformułować komunikatu zgodnego z metodą Rosenberga, bo miałam półtorej sekundy?
A może Patrycja ma rację i ja jestem dinozaurem? Może moje „STÓJ!" wyrządzi Antosiowi jakąś krzywdę, o której nie mam pojęcia? Może za dwadzieścia lat położy się na kozetce u terapeuty i powie: „Moja babcia na mnie krzyczała"?
Nie wiem. Wiem tylko, że Antoś stanął. Że nożyczki oddał. Że potem pił kakao i rysował dinozaury. I że w piątek, na tych śliskich kafelkach, między nami zadziałało coś, co nie potrzebowało podręcznika.
Jutro Patrycja ma przyjść „na rozmowę". Grzegorz uprzedził, że będzie z nią. Wyobrażam sobie tę scenę - siądziemy przy stole, przy którym kroiłam tort na komunię Grzegorza, i synowa wytłumaczy mi, jak powinnam rozmawiać z jej dzieckiem. Naleję herbaty. Postawię sernik. Wysłucham.
Tylko nie wiem, czy przeproszę. Bo naprawdę nie wiem, czy mam za co.
