Syn naciska, żebym przepisała mu mieszkanie za życia - „inaczej po twojej śmierci zapłacę podatek od spadku". Poszłam do notariusza sama. Notariusz się uśmiechnął: „syn nie zapłaci ani złotówki, to zerowa grupa. Chyba że chodzi o coś innego".
Te słowa wisiały w powietrzu kancelarii jak kurz w snopie światła. Siedziałam naprzeciwko biurka z dokumentami i czułam, jak coś we mnie pęka cicho, bez huku. Nie serce - raczej ta cienka nić zaufania, którą trzymałam się kurczowo od miesięcy, powtarzając sobie: on chce dobrze. Przecież to mój syn.
Wracałam tramwajem przez pół Wrocławia i patrzyłam na miasto za oknem, nie widząc nic. Dopiero na przystanku koło Hali Targowej przypomniałam sobie, że miałam kupić pomidory na zupę. Pomidory. Jakby to jeszcze miało jakiekolwiek znaczenie.
Mam na imię Halina, niedawno skończyłam sześćdziesiąt cztery lata. Przez trzydzieści osiem lat pracowałam jako księgowa w spółdzielni mieszkaniowej na Krzykach. Znam się na cyfrach. Umiem czytać akty notarialne, umowy, wypisy z księgi wieczystej.
Dlatego tym bardziej nie mogę zrozumieć, jak to możliwe, że własny syn próbował mnie oszukać - i prawie mu się udało.
Grzegorz jest moim jedynym dzieckiem. Urodził się, kiedy miałam dwadzieścia sześć lat, trzy lata po ślubie z Tadeuszem. Tadeusz odszedł osiem lat temu - rak trzustki, trzy miesiące od diagnozy do końca. Po jego śmierci zostałam sama w trzypokojowym mieszkaniu na osiedlu Powstańców Śląskich. Pięćdziesiąt sześć metrów, drugie piętro, balkon na południe. Nic luksusowego, ale moje.
Przez pierwsze lata po pogrzebie Grzegorz przyjeżdżał regularnie. Co niedzielę obiad, rosół albo pomidorowa, kotlety mielone, surówka. Rozmawialiśmy o pracy, o jego córce Zosi, o remontach. Normalnie. Potem wizyty zaczęły się rozrzedzać. Co dwa tygodnie, co miesiąc, wreszcie - „mamo, nie dam rady, mam projekt w firmie". Grzegorz jest informatykiem, prowadzi jakąś małą firmę z kolegą. Nigdy do końca nie rozumiałam, co dokładnie robią, ale nie dopytywałam. Syn zarabia, nie pije, córkę wychowuje - czego matka może chcieć więcej.
Temat mieszkania pojawił się w lutym. Grzegorz przyjechał bez zapowiedzi, w środku tygodnia, z torbą rogalików i uśmiechem, którego dawno u niego nie widziałam. Usiedliśmy w kuchni. Zrobiłam herbatę z cytryną, jak lubi.
- Mamo, chciałem z tobą porozmawiać o czymś ważnym - zaczął, mieszając łyżeczką w szklance. - Wiesz, że ten rząd ciągle zmienia przepisy podatkowe. Ja się troszkę wczytałem i okazuje się, że jak odziedziczę po tobie mieszkanie, to zapłacę ogromny podatek od spadku. Strasznie dużo.
Pokiwałam głową, bo brzmiało to wiarygodnie. Przepisy się zmieniają, to prawda, sama już nie nadążam za wszystkim.
- Ale jest proste rozwiązanie - ciągnął. - Jeśli przepiszesz mi mieszkanie teraz, darowizną, to podatku nie będzie. Albo będzie minimalny. Notariusz to ogarnie, ty możesz tu mieszkać do końca życia, wpiszemy służebność. Nic się dla ciebie nie zmieni. Tylko formalność.
Formalność. To słowo powtarzał potem wielokrotnie. W telefonie, w SMS-ach, w kolejnych wizytach - które nagle znów stały się częste. Trzy razy w marcu, dwa w kwietniu. Za każdym razem rogaliki, uśmiech i „mamo, to naprawdę proste". Przywiózł nawet jakieś wydruki z internetu, ale drobnym drukiem, ledwo czytelne. Nie miałam okularów pod ręką - powiedział, że przeczyta mi najważniejsze fragmenty. Przeczytał. Nie wiem dziś, czy to były prawdziwe artykuły.
Gdybym była inną kobietą, podpisałabym pewnie od razu. Ale trzydzieści osiem lat w księgowości daje jedno - odruch sprawdzania. Zanim podpiszesz, przeczytaj. Zanim uwierzysz cyfrze, policz sam.
Poszłam do notariusza sama. Bez Grzegorza. Umówiłam się telefonicznie, wybrałam kancelarię przy ulicy Świdnickiej, do której chodziłam jeszcze z Tadeuszem, gdy kupowaliśmy to mieszkanie dwadzieścia pięć lat temu.
Notariusz, pan Wroński, przyjął mnie bez pośpiechu. Wysłuchał. A potem się uśmiechnął - nie złośliwie, raczej z czymś w rodzaju smutku.
- Pani Halino - powiedział, zdejmując okulary - syn pani należy do zerowej grupy podatkowej. Jako zstępny, dziecko, jest całkowicie zwolniony z podatku od spadku. Wystarczy złożyć zgłoszenie w urzędzie skarbowym w ciągu sześciu miesięcy od śmierci spadkodawcy. Nie zapłaci ani złotówki.
Milczałam.
- Darowizna oczywiście też jest zwolniona w jego przypadku - kontynuował - ale proszę zwrócić uwagę na różnicę. Przy spadku pani syn dziedziczy po pani śmierci. Przy darowiźnie staje się właścicielem teraz. Nawet ze służebnością mieszkania, to on decyduje o nieruchomości. Może ją obciążyć hipoteką, może... - urwał. - Chyba że chodzi o coś innego.
O coś innego. Te trzy słowa nie dawały mi spokoju przez następne dni. Leżałam w nocy i patrzyłam w sufit, ten sam sufit, pod którym Grzegorz stawiał pierwsze kroki, pod którym Tadeusz umierał, pod którym ja żyłam całe swoje dorosłe życie. I zastanawiałam się: co mój syn naprawdę chce zrobić?
Odpowiedź przyszła niespodziewanie. Zadzwoniła Marta, była żona Grzegorza, z którą utrzymuję kontakt ze względu na Zosię. Gadałyśmy o komunii wnuczki, o sukience, o torcie. A potem Marta powiedziała mimochodem:
- Halina, wie pani, że Grzesiek ma jakieś problemy z firmą? Zosia mówiła, że tata dużo krzyczy przez telefon i że przychodzili jacyś panowie, których się bała.
Jacyś panowie. Poczułam zimno w dłoniach, chociaż w kuchni było duszno od majowego słońca.
Nie zadzwoniłam do Grzegorza od razu. Potrzebowałam czasu. Przez tydzień chodziłam na spacery po osiedlu, siadałam na ławce pod kasztanem i próbowałam poukładać to wszystko w głowie. Mój syn, moje jedyne dziecko, kłamał mi w żywe oczy. Wymyślił nieistniejący podatek, żebym oddała mu mieszkanie. Jedyne, co mam. Po co? Żeby spłacić długi? Żeby zastawić pod kredyt? Żeby sprzedać?
A może - i ta myśl bolała najbardziej - żeby mieć pewność, że już nie będę mogła tego mieszkania zostawić komuś innemu? Że nie zmienię testamentu, nie dam czegoś Zosi z pominięciem ojca, nie zrobię czegoś „głupiego" na starość?
Grzegorz zadzwonił w piątek. Wesoły, energiczny.
- Mamo, umówiłem nas na wtorek do notariusza. Tego na Grabiszyńskiej, kolega polecił. Podrzucę ci dokumenty do podpisania, dobra?
- Nie - powiedziałam.
Cisza. Długa, gęsta cisza, w której słyszałam jego oddech i szum samochodu za jego oknem.
- Jak to „nie"?
- Byłam u notariusza, Grzesiek. Sama. Wiem, że nie ma żadnego podatku. Wiem, że należysz do zerowej grupy.
Znowu cisza. Potem coś, czego się nie spodziewałam. Nie tłumaczeń, nie przeprosin. Usłyszałam złość.
- Mamo, ty się nie znasz na tych rzeczach. Ten notariusz ci naopowiadał bzdur. Ja mam prawnika, który...
- Grzesiek - przerwałam mu. - Trzydzieści osiem lat pracowałam z dokumentami. Nie mów mi, że się nie znam.
Rozłączył się.
To było trzy tygodnie temu. Od tamtej pory nie zadzwonił ani razu. Nie odpisuje na SMS-y. Zosia napisała mi, że tata jest „zły na babcię", ale nie wie dlaczego. Zaprosiłam ją na lody w sobotę. Zgodziła się.
Siedzę teraz w kuchni, przy tym samym stole, przy którym Grzegorz jadł swoje pierwsze pierogi, przy którym odrabiał lekcje, przy którym powiedział mi, że Marta jest w ciąży. Na blacie leży koperta z kancelarii pana Wrońskiego - wyciąg z księgi wieczystej mojego mieszkania. Moje nazwisko, czarno na białym. I testament, który napisałam wczoraj, w którym mieszkanie zostawiam Zosi.
Ale koperta jest niezaklejona. I nie wiem jeszcze, czy ją wyślę.
Bo to wciąż mój syn. Jedyny. I może ma kłopoty, o których nie potrafi mi powiedzieć. A może gdybym go zapytała wprost, usiadła naprzeciwko niego jak kiedyś, z herbatą z cytryną, i powiedziała: „Grzesiek, powiedz mi prawdę" - może odpowiedziałby inaczej niż milczeniem.
A może nie.