Przez trzy lata jeździłam do mamy codziennie - leki, obiady, kąpiel. Brat opłacał panią Jadzię na kilka poranków w tygodniu. Tydzień po pogrzebie przysłał mi rozliczenie: „twoja połowa za opiekunkę, osiem tysięcy. Mama by tak chciała".
Przeczytałam tę wiadomość trzy razy, stojąc przy zlewie z mokrymi rękami. Za oknem kwitły kasztany, tak samo jak wtedy, trzy lata temu, kiedy mama pierwszy raz upadła na kuchennym linoleum i złamała szyjkę kości udowej. Wtedy wszystko się zaczęło. I wtedy jeszcze myślałam, że z Leszkiem damy radę - razem.
Mam na imię Bożena, mieszkam we Wrocławiu od trzydziestu lat - przyjechałam tu z Olesna zaraz po ślubie z Andrzejem. Pracuję w księgowości w hurtowni budowlanej, biurko przy oknie, rachunki, faktury, Excele. Andrzej jest elektrykiem, solidny człowiek, choć niezbyt rozmowny. Mamy dwoje dorosłych dzieci - Kasię w Gdańsku i Tomka, który studiuje jeszcze w Opolu. Leszek, mój brat, jest ode mnie młodszy o pięć lat. Mieszka w Poznaniu. Prowadzi mały warsztat samochodowy, dobrze mu idzie, przynajmniej tak zawsze mówił.
Kiedy mama trafiła do szpitala z tym biodrem, Leszek przyjechał na jeden weekend. Chodził po korytarzu ortopedii z telefonem przy uchu, załatwiał jakieś części zamienne z dostawcą, a między rozmowami zaglądał do sali. Mama się uśmiechała, bo go widziała. Nie wiedziała, że to będzie jego ostatnia wizyta na dłuższy czas.
- Bożenka, ty jesteś bliżej - powiedział mi wtedy przy kawie z automatu. - Ja bym musiał każdy raz trzy godziny w jedną stronę jechać. Ale będę płacił za pomoc, za kogoś, kto przyjdzie rano, umyje, poda śniadanie. Podzielimy się po ludzku.
Po ludzku. To słowo wracało do mnie potem setki razy.
Znalazł panią Jadzię przez ogłoszenie. Kobieta po pięćdziesiątce, spokojna, cierpliwa, przychodziła trzy poranki w tygodniu. Pomagała mamie wstać, robiła owsiankę, pilnowała leków o ósmej i o dziesiątej. O dwunastej wychodziła. I wtedy zaczynała się moja zmiana.
Jechałam autobusem czterdzieści minut w jedną stronę. Codziennie. Robiłam obiad - najczęściej zupę, bo mama już niewiele mogła przełknąć. Krojenie marchewki, pietruszki, selera - do dziś ten zapach kojarzy mi się nie z kuchnią, ale z poczuciem obowiązku tak gęstym, że dusił w gardle. Potem przewijanie, bo po drugim udarze mama przestała kontrolować pęcherz. Zmiana pościeli. Podanie kolacji. Herbata z cytryną, koniecznie w tym kubku z Zakopanego, bo w innym nie chciała pić. Kąpiel co drugi dzień - najcięższa rzecz, bo mama ważyła ledwo pięćdziesiąt kilo, a jednak wydawała się tak ciężka, gdy trzeba ją było trzymać nad wanną.
Andrzej pomagał, kiedy mógł, ale wracał z budowy po szesnastej i sam ledwo stał na nogach. Nigdy nie narzekał. Tylko raz, może po roku, powiedział cicho: - Bożena, ty się wykańczasz. Porozmawiaj z Leszkiem, niech przyjeżdża chociaż raz w miesiącu.
Rozmawiałam. Leszek zawsze miał powód - zamówienia w warsztacie, sezon na opony, żona z grypą, syn z angielskiego oblał i trzeba korepetytorów szukać. Za każdym razem kończył tak samo: „Ale za Jadzię płacę regularnie, nie?"
Płacił. Tysiąc sto złotych miesięcznie. Pani Jadzia nie była droga.
A ja w tym czasie wzięłam trzy razy urlop bezpłatny, bo mama miała zapalenie płuc i nie mogłam jej zostawić. Schudłam osiem kilo. Przestałam chodzić na basen, na który zapisałam się rok przed tym, jak mama upadła. Kasia dzwoniła z Gdańska, pytała, jak babcia, a ja mówiłam: „Dobrze, dajemy radę". Nie chciałam jej obciążać. Sama miała małą Zosię i problemy z mężem.
Leszek przyjeżdżał może raz na dwa miesiące. Zawsze w sobotę, zawsze na trzy godziny. Siadał przy mamie, trzymał ją za rękę, opowiadał o warsztacie. Mama się ożywiała. Leszek to był jej mały, jej jedyny syn, jej oczko w głowie - od zawsze. Kiedy wyjeżdżał, mama pytała: „Kiedy Leszuś znowu przyjedzie?". Nigdy: „Kiedy Bożenka przyjedzie". Bo ja byłam zawsze. I chyba dlatego byłam przezroczysta.
Mama odeszła w marcu, cicho, we śnie. Byłam przy niej. Trzymałam ją za dłoń i poczułam ten moment - takie rozluźnienie, jakby puściła coś, co ją trzymało. Pani Jadzia przyszła rano i zastała mnie siedzącą na krześle obok łóżka. Zrobiła mi herbatę. Nie powiedziała nic. Nie musiała.
Pogrzeb był w piątek. Leszek przyjechał z żoną i synem. Był blady, spięty. Mówił mało. Przy grobie stał z przodu, ja z tyłu, bo tak jakoś wyszło - on bliżej księdza, ja bliżej ogrodzenia. Sąsiadki z osiedla podchodziły do niego, ściskały rękę, mówiły: „Taki dobry syn, tyle pan dla mamy robił". Patrzyłam na to i gryzłam wnętrze policzka tak mocno, że poczułam krew.
Tydzień później przyszła ta wiadomość.
Zadzwoniłam do niego dopiero następnego dnia, bo przez całą noc nie mogłam zebrać słów, które nie byłyby krzykiem. Odebrał po trzech sygnałach, swoim normalnym, rzeczowym tonem.
- Leszek, dostałam twoje rozliczenie.
- No tak, chciałem to zamknąć porządnie. Rachunki za Jadzię mam wszystkie, mogę ci przesłać.
- A moje trzy lata? Codziennie, Leszek. Codziennie tam jeździłam. Obiady, pielęgnacja, pieluszki, noce, kiedy dzwoniła o trzeciej, bo jej się wydawało, że tata wrócił.
Cisza. Potem głos, odrobinę cichszy: - Bożena, ty robiłaś to, bo chciałaś. Ja też chciałem, ale nie mogłem logistycznie. Więc płaciłem. Każdy dał, co mógł. Teraz trzeba się sprawiedliwie rozliczyć, żeby nie było potem pretensji.
- Sprawiedliwie - powtórzyłam.
- Mama by nie chciała, żebyśmy się kłócili o pieniądze.
Mama by nie chciała. Jakby wiedział, czego mama chciała. Mama chciała, żeby Leszuś częściej przyjeżdżał. Żeby usiadł, posiedział, poczytał jej gazetę. Nie rachunków za panią Jadzię - obecności. Ale tego nie powiedziałam. Zacisnęłam zęby i odłożyłam słuchawkę.
Osiem tysięcy. Moja połowa za opiekunkę. Jakby trzy lata mojego życia, moich pleców, moich łez pod prysznicem po powrocie do domu, moich kłótni z szefową o kolejny wolny dzień - jakby to wszystko nie miało żadnej ceny. Albo raczej - jakby to była moja powinność, naturalna jak oddychanie. Bo jestem córką. Bo jestem kobietą. Bo mieszkam bliżej.
Andrzej powiedział krótko: - Nie płać mu ani grosza. Ale Andrzej nie zna Leszka tak jak ja. Leszek nie odpuści, bo Leszek wierzy, że ma rację. Szczerze, nie sądzę, żeby działał z chciwości. On naprawdę myśli, że się podzieliliśmy równo - on dał pieniądze, ja dałam czas. I że teraz rachunki powinny być czyste.
Może nawet w jakimś chłodnym, księgowym sensie ma logikę. Może gdybym była obcą osobą, która patrzy z boku, powiedziałabym: no dobrze, każdy dał swoje.
Ale ja nie jestem obca. Ja jeszcze czuję pod palcami maminy włosy, kiedy czesałam ją wieczorem. Słyszę, jak mówi: „Bożenko, zimno mi", chociaż w pokoju jest dwadzieścia cztery stopnie. Wiem, jak pachnie pokój, w którym ktoś umiera powoli, przez trzy lata.
Na kuchennym stole leży wydrukowane rozliczenie Leszka. Obok stoi kubek z Zakopanego - zabrałam go z mieszkania mamy po pogrzebie. Herbata już wystygła.
Wciąż nie wiem, czy mu odpiszę.
