Siostra ma alzheimera, mieszka w ośrodku pod Łodzią. Rodzina odradza: „po co jeździsz, ona cię przecież nie poznaje". Może mnie nie poznaje. Ale ja ją poznaję - po rękach, po „ojej", po tym, jak prostuje serwetkę. Jeżdżę co miesiąc - dwunasty rok.
Ostatnio syn powiedział mi wprost: „Mamo, ty tam jeździsz dla siebie, nie dla niej. Ona nie wie, że byłaś". Stałam wtedy przy kuchence, mieszałam zupę pomidorową, i łyżka mi stanęła w ręku. Bo pomyślałam: a jeśli ma rację? A potem pomyślałam: i co z tego?
Hania jest ode mnie starsza o cztery lata. Kiedy byłyśmy małe, to ona mnie ubierała do szkoły, bo mama wychodziła do fabryki o piątej. Hania czesała mi warkocze, robiła kanapki z dżemem truskawkowym, pilnowała, żebym nie wyszła bez czapki. Miałyśmy pokój na spółkę w bloku na Retkini, takim z wielkiej płyty, trzecie piętro, okno na plac zabaw. Hania spała od ściany, ja od okna. Każdego wieczoru szeptałyśmy do siebie przez poduszkę - o chłopakach, o tym, co będziemy robić, jak dorośniemy, o tym, że mama znowu się pokłóciła z tatą. Hania zawsze mówiła: „Bożenka, nie martw się, damy radę". I dawałyśmy.
Potem życie zrobiło swoje. Hania wyszła za Tadeusza, mechanika z zajezdni MPK, przeprowadziła się na drugą stronę Łodzi. Ja poślubiłam Andrzeja, księgowego w spółdzielni. Urodziłam dwóch synów, ona córkę. Widziałyśmy się na Wigilii, na imieninach mamy, na komuniach dzieci. Rzadziej, niż powinnyśmy. Zawsze rzadziej.
Kiedy Hania zadzwoniła do mnie w styczniu dwa tysiące dwunastego roku i powiedziała, że nie potrafi znaleźć drogi do domu z Manufaktury, pomyślałam, że żartuje. Hania znała Łódź jak własną kieszeń. Ale w jej głosie nie było żartu. Było coś, czego nigdy wcześniej u niej nie słyszałam - strach dziecka, które zgubiło się w tłumie.
Diagnoza przyszła trzy miesiące później. Alzheimer wczesny, postępujący. Tadeusz, który wtedy jeszcze żył, powiedział mi przez telefon: „Pani doktor mówi, że to kwestia lat. Że będzie gorzej". Gorzej. Takie krótkie, obłe słowo, a mieści w sobie całą przepaść.
Przez pierwsze dwa lata Hania mieszkała w domu. Tadeusz się nią opiekował, ale sam chorował na serce i nie dawał rady. Córka Hani, Magda, mieszkała już w Anglii - przyjeżdżała raz na pół roku z wyrzutami sumienia i paczką herbat z Tesco. Kiedy Tadeusz umarł w dwa tysiące czternastym, trzeba było szukać ośrodka. Znalazłam taki pod Łodzią, w Konstantynowie. Niewielki, otoczony sadem, z personelem, który mówi do podopiecznych po imieniu. Drogi. Ale Hania miała oszczędności, emeryturę po Tadeuszu, i Magda dosyłała z Anglii. Jakoś się składało.
Od pierwszego miesiąca jeżdżę tam regularnie. Z Łodzi to niecała godzina autobusem, potem piętnaście minut piechotą. Zabieram słoik dżemu truskawkowego - Hania zawsze lubiła truskawki. I serwetkę, taką materiałową, w drobne kwiatki. To stary nawyk - Hania miała obsesję na punkcie porządku, zawsze prostowała obrusy, poprawiała serwetki, ustawiała kubki uszkami w jedną stronę.
Na początku mnie poznawała. Mówiła: „Bożenka! Ojej, a ja nie sprzątałam!". To „ojej" - takie typowe dla Hani. Zdrobniałe zdziwienie, jakby świat ciągle ją zaskakiwał drobnymi rzeczami. Potem przestała mówić moje imię, ale się uśmiechała. Potem uśmiech stał się bardziej ogólny - nie wiadomo, czy do mnie, czy do ściany. Personel mówi, że to normalne. Że choroba zabiera warstwy jedna po drugiej, jak gdy obierasz cebulę.
Ale ręce zostały. Ręce Hani - suche, drobne, z krótkimi paznokciami, które zawsze obcinała prosto, bez lakieru. Kiedy kładę przed nią serwetkę, podnosi ją i prostuje. Kładzie na stole, wygładza krawędzie. Czasem kilkanaście razy pod rząd. A ja patrzę na te ręce i widzę te same ręce, które czesały mi warkocze. Które wkładały mi kanapkę do teczki. Które ściskały moje palce, kiedy mama nie wróciła na noc, a ja się bałam.
Moja rodzina tego nie rozumie. Andrzej, zanim umarł trzy lata temu, mówił: „Jedź, jedź, skoro musisz". Bez pretensji, ale i bez zrozumienia. Synowie są gorsi. Starszy, Wojtek, pracuje w korporacji w Warszawie i mierzy wszystko efektywnością. „Mamo, to bez sensu. Wydajesz pieniądze na bilety, tracisz cały dzień, a ona nawet nie wie, że jesteś". Młodszy, Darek, jest delikatniejszy, ale myśli podobnie. Na Wigilii, w grudniu, przy stole powiedział: „Może wystarczyłoby dzwonić do ośrodka, pytać, jak się czuje?".
Dzwonić do ośrodka. Jakby to było to samo.
Magda, córka Hani, dzwoni z Anglii co tydzień. Do mnie, nie do matki. Pyta: „Ciociu, jak ona wygląda? Jada? Śpi?". Mówię jej, że Hania je dobrze, że śpi spokojnie, że pielęgniarka Kasia jest dla niej dobra. Nie mówię jej, że Hania siedzi czasem godzinami przy oknie i patrzy w sad, i nie wiadomo, co widzi. Nie mówię, bo Magda i tak nie może z tym nic zrobić, a ja nie chcę dokładać jej ciężaru, który sama wybrałam.
Bo ja wybrałam. To nie obowiązek. Nikt mnie nie zmusza. Nie ma żadnego zapisu w testamencie, żadnej obietnicy złożonej Tadeuszowi na łożu śmierci. Jest coś innego - coś, co nie da się powiedzieć słowami, które zadowolą Wojtka z jego logiką korporacyjną.
Przedostatnio, w marcu, byłam u Hani w niedzielę. Padał deszcz, sad za oknem był szary. Usiadłam obok niej, wyjęłam słoik dżemu, położyłam serwetkę. Hania podniosła serwetkę, wyprostowała. A potem odwróciła się do mnie i powiedziała: „Ojej".
Jedno słowo. Nawet nie wiem, czy powiedziała je do mnie. Może do serwetki. Może do deszczu za oknem. Ale ja usłyszałam w tym „ojej" tamtą Hanię - dwunastoletnią dziewczynkę, która wchodziła do kuchni i mówiła „ojej, znowu mamy na obiad same ziemniaki". Dziewczynkę, która potrafiła zamienić rozczarowanie w coś lekkiego jednym zdrobniałym wykrzyknikiem.
Wracałam potem autobusem i myślałam o tym, co powiedział Wojtek. Że jeżdżę dla siebie. I wie co - może i tak jest. Może jeżdżę, bo potrzebuję widzieć te ręce, bo potrzebuję słyszeć to „ojej", bo bez tego tracę siostry trochę bardziej niż choroba mi ją zabiera. Może to egoizm. Ale jest w tym egoizmie coś, czego nie potrafię się wyrzec.
W przyszłą sobotę znowu pojadę. Zabiorę dżem truskawkowy, nowy - majowe truskawki są najlepsze. Położę serwetkę na stole. Hania ją wyprostuje albo nie. Powie „ojej" albo nie. Popatrzy na mnie albo przez mnie.
Rodzina mówi, że to bez sensu. Może mają rację. A może sens nie zawsze musi wyglądać tak, jak się go sobie wyobrażamy. Może czasem sens to jest po prostu jechać, siąść obok i patrzeć na czyjeś ręce, które kiedyś się tobą opiekowały - nawet jeśli te ręce już nie wiedzą, czyje włosy czesały.
Dwanaście lat. Co miesiąc. I wciąż nie jestem pewna, dla kogo to robię.
