Uszyłam wnukom kalendarz adwentowy: dwadzieścia cztery kieszonki, w każdej zadanie - „pierniki z babcią", „kolęda przy świecach", „list do Mikołaja po śląsku". Rodzice sceptyczni: „dzieci wolą czekoladki". Grudzień pokazał swoje: okienka otwierane o siódmej rano, z wrzaskiem. Czekoladki też są - po wykonaniu zadania. System motywacyjny działa. W obie strony.
Ale zacznę od początku, bo ta historia wcale nie jest o kalendarzu. Jest o tym, jak jedna kobieta na emeryturze postanowiła odzyskać coś, co powoli wymykało jej się z rąk - a czego nie umiała nawet nazwać.
Mam na imię Lucyna. Sześćdziesiąt trzy lata, trzydzieści osiem przepracowanych w księgowości kopalni, ostatnie dwa na emeryturze w Katowicach. Mąż Henryk odszedł pięć lat temu - nie od świata, tylko ode mnie.
Przeprowadził się do Zabrza, do tej swojej Teresy z biura. Ale to inna historia i nie o tym chcę opowiadać. Chcę opowiadać o wnukach. O Olku, lat osiem, i Hani, lat pięć - dzieciach mojego syna Tomka i jego żony Agnieszki.
Agnieszka jest z Warszawy. Przyjechała do Katowic na studia, Tomek ją złapał i już nie puścił. Dobra dziewczyna, nie mówię. Ale od początku czuję, że ja jestem dla niej trochę jak te serwetki szydełkowe na meblościance - zostawione z grzeczności, bo wyrzucić to wstyd, ale pasują jak pięść do nosa.
Przez dwa lata emerytury próbowałam znaleźć swoje miejsce. Nie w życiu w ogóle - w życiu wnuków. Bo Tomek pracuje na dwie zmiany w warsztacie, Agnieszka prowadzi sklep internetowy z domu i jest wieczne „nie teraz, mamo", „dzwonię później", „Olek ma angielski, Hania ma balet". Harmonogram jak w fabryce. A babcia? Babcia może w sobotę, od dwunastej do trzeciej.
Zaczęło się we wrześniu. Siedziałam u siebie, piłam herbatę z cytryną, przeglądałam stare zdjęcia. Na jednym - moja mama, Bożena, rok może osiemdziesiąty piąty, szyje mi i siostrze kalendarz adwentowy z resztek materiału. Pamiętam ten zapach krochmalu i te kieszonki, każda inna - w kwiatki, w paski, w kratę. Mama wkładała do środka karteczki z zadaniami. „Wytnij gwiazdkę z kartonu". „Naucz się kolędy Wśród nocnej ciszy na pamięć". „Zrób laurkę dla taty".
I wtedy pomyślałam: a gdybym tak uszyła taki sam dla Olka i Hani?
Kupiłam filc, materiał, tasiemki. Siadłam do maszyny - starej Łucznik, jeszcze po mamie. Szyłam trzy tygodnie, wieczorami, przy radiu. Każdą kieszonkę robiłam inną. Do każdej wymyśliłam zadanie. Niektóre proste - „narysuj bombkę i powieś na lodówce". Niektóre trudniejsze - „nagraj filmik, jak śpiewasz kolędę po śląsku". Jedno specjalne, na szesnastego grudnia - „pierniki z babcią u babci w kuchni".
Zadzwoniłam do Tomka w połowie listopada.
- Synku, mam coś dla dzieci. Taki kalendarz adwentowy, wiesz, jak mama robiła. Pamiętasz?
- No pamiętam, mamo - powiedział, ale tym głosem, tym jego „mhm, fajnie, pogadam z Agnieszką".
Następnego dnia oddzwoniła Agnieszka. I tu się zaczęło.
- Mamo, to bardzo miłe z pani strony - zawsze mówi „pani", mimo że proszę ją o „ty" od ośmiu lat. - Ale wie pani, dzieci mają swoje kalendarze. Olek dostanie lego, Hania ten z Hello Kitty. Każde okienko to czekoladka. Dzieci to lubią. Wie pani, jak jest - prościej, lepiej.
- Czekoladki też mogą być - powiedziałam. - Ale może oprócz tego dorzucimy te zadania? To nic wielkiego, karteczka, zabawa…
- Wie pani, nie chciałabym, żeby dzieci miały za dużo obowiązków w grudniu. Olek ma próbę jasełek, Hania grypę łapie co tydzień. Może na przyszły rok?
Na przyszły rok. Typowe. Na przyszły rok, to znaczy nigdy.
Ale ja tym razem się nie wycofałam. Zadzwoniłam do Tomka.
- Tomek, ja ten kalendarz szyłam trzy tygodnie. Twoja mama go szyła, moja mama go szyła. Powieś go obok tego z czekoladkami. Jak dzieci nie będą chciały - zdejmiesz. Ale daj im szansę.
Cisza w słuchawce. Potem westchnienie. Znałam to westchnienie - Tomek łapany między dwiema kobietami, jak zawsze.
- Dobra, mamo. Przywiozę go w sobotę.
Nie przywiózł. Przyjechałam sama, w niedzielę, z kalendarzem zwiniętym w torbę. Agnieszka otworzyła drzwi z tym swoim uprzejmym uśmiechem, który mówi: „weszłaś, ale ja tu rządzę". Powiesiłam kalendarz na gwoździu w korytarzu, obok wieszaka z kurtkami.
- Mamo, co to? - zapytał Olek.
- Kalendarz adwentowy. Jak dojdziesz do pierwszego grudnia, otwierasz kieszonkę numer jeden i robisz to, co jest na karteczce.
- A czekoladka jest?
- Jest. Ale najpierw zadanie.
Hania podeszła, dotknęła filcowych kieszonek, pogłaskała je jak kota. Pięciolatki nie potrzebują argumentów - potrzebują faktur pod palcami.
Agnieszka stała za mną z rękami skrzyżowanymi na piersi. Nic nie powiedziała. Tomek nalewał herbatę w kuchni i bardzo głośno mieszał łyżeczką.
Pierwszy grudnia wypadł w piątek. O siódmej piętnaście rano dostałam filmik na telefon. Olek w piżamie wyciąga karteczkę z kieszonki numer jeden. Czyta na głos: „Narysuj swoją rodzinę jako choinkowe bombki". Patrzy w kamerę i mówi: „Babcia, to jest łatwe!".
Płakałam nad tym filmikiem piętnaście minut.
Od tego dnia co rano przychodziły zdjęcia albo filmiki. Kieszonka numer trzy: „Naucz mamę albo tatę jednego słowa po śląsku" - Olek nauczył Agnieszkę słowa „karminadle" i Agnieszka napisała mi SMS-a: „Pani Lucyno, to genialne. Olek powtarza to od godziny". Kieszonka numer siedem: „Ubierzcie się ciepło i policzcie wszystkie choinki między domem a szkołą" - szli z Hanią w śniegu i naliczyli dwadzieścia trzy. Kieszonka numer dwanaście: „Napisz list do Mikołaja po śląsku" - Olek napisał „Miły Mikołoju, jo chca lego i żeby babcia prziszła na Wilijo", a ja znów płakałam.
Na szesnastego grudnia - pierniki. Przyjechali wszyscy. Olek, Hania, Tomek i… Agnieszka. Staliśmy w mojej kuchni, w kuchni, w której zwykle siedzę sama. Hania ugniatała ciasto i miała mąkę na nosie. Olek wycinał foremką choinki i jadł surowe ciasto. Tomek kradł rodzynki. A Agnieszka - Agnieszka stała obok mnie przy blacie i powiedziała cicho:
- Przepraszam za wrzesień. Nie powinnam była tak powiedzieć.
Nie odpowiedziałam od razu. Ugniatałam ciasto i czułam pod palcami tę samą fakturę, którą Hania głaskała na filcowych kieszonkach. Pomyślałam o mamie, o jej kalendarzu, o tym, że pewne rzeczy przechodzą z rąk do rąk nie przez słowa, ale przez dotyk.
- Nic się nie stało - powiedziałam w końcu.
Ale to nie była prawda. Coś się stało. Tyle że nie wiedziałam jeszcze, co z tego będzie.
Bo wieczorem, jak pojechali, znalazłam na blacie kartkę. Pismo Agnieszki, drobne, równe. „Pani Lucyno, myślałam o czymś. Na przyszły rok może zrobiłybyśmy kalendarz razem? Mam kilka pomysłów. Agnieszka". Pod spodem dopisek ołówkiem, wyraźnie ręką Olka: „Babcia, zrub 30 okienek, 24 to za mało".
Odłożyłam kartkę. Usiadłam przy stole. Herbata stygła, piernikowe okruszki leżały na obrusie, za oknem padał mokry śnieg.
Myślałam o tym, że Agnieszka napisała „pani Lucyno". Że nadal „pani". Że zaprosiła mnie do wspólnego projektu, ale nie do wspólnego świata. A może właśnie do wspólnego świata - tyle że na swoich warunkach?
Trzydzieści okienek. Może Olek miał rację. Może dwadzieścia cztery to za mało, żeby naprawić to, co latami pękało po cichu. A może to i tak więcej niż ktokolwiek mógł obiecać.
Nie odpisałam tego wieczoru. Kartka leży na lodówce, przypięta magnesem z Krynicy. Grudzień się jeszcze nie skończył - zostało osiem kieszonek. Zobaczymy.
